لزوم تسریع در نصب کنتورهای هوشمند بر روی چاه‌های مجاز کشاورزی

در شهریور ۱۳۹۳ و در پانزدهمین جلسه شورای‌عالی آب، طرح احیا و تعادل‌بخشی به منابع آب زیرزمینی تصویب شد. یکی از محورهای اصلی این طرح نصب کنتورهای حجمی و هوشمند آب و برق بر روی چاه‌های مجاز است تا برداشت از منابع آب زیرزمینی پایش و کنترل شود. این الزام بعدها در برنامه‌های توسعه کشور، از جمله در بند «پ» ماده ۴۰ قانون برنامه هفتم پیشرفت نیز تکرار و بر اجرای آن تأکید شد.

بند پ ماده 40، قانون برنامه هفتم پیشرفت: در راستای پایداری تأمین مصارف وابسته به آب زیرزمینی در دشت‌های بحرانی، وزارت نیرو مکلف است با هماهنگی وزارتخانه‌های نفت و جهاد کشاورزی و به‌منظور مدیریت (کنترل) اضافه برداشت از منابع آبی، نسبت به نصب شمارشگر (کنتور) بر روی چاه‌ها اقدام نماید.

در ایران حدود ۵۴۵ هزار حلقه چاه مجاز وجود دارد که از این میان حدود ۴۴۵ هزار حلقه چاه (۸۲ درصد) در بخش کشاورزی فعال هستند. از این چاه‌ها در مجموع بیش از 28 میلیارد مترمکعب آب زیرزمینی برداشت می‌شود که تأثیر مستقیمی بر تشدید بحران کسری مخزن آبخوان‌ها دارند.

طبق نمودار موجود، وزارت نیرو تا سال ۱۴۰۱ موفق شده است حدود ۱۱۵ هزار حلقه چاه را به کنتور هوشمند مجهز کند؛ رقمی که نسبت به هدف کلان، فقط حدود 22 درصد از چاه‌های کشاورزی را پوشش می‌دهد.

میانگین عملکرد سالانه نصب کنتور هوشمند بر اساس آمار موجود، نزدیک به ۹۵۰۰ حلقه چاه در سال است. روند نصب از سال ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۱ روندی نسبتاً پیوسته اما کند داشته است: از ۴۰ هزار حلقه در ۱۳۹۳ به ۱۱۵ هزار حلقه در ۱۴۰۱ رسیده‌ایم؛ یعنی طی ۸ سال، حدود ۷۵ هزار حلقه افزایش داشته است. اگر این سرعت ثابت بماند، برای نصب کنتور بر روی 330 هزار حلقه چاه باقی‌مانده، 31 سال زمان نیاز داریم یعنی حدود سال 1435.

این سرعت عملاً طرح را از هدف اصلی خود یعنی کنترل برداشت و نجات آبخوان‌ها دور می‌کند. در این فاصله، برداشت بی‌ضابطه از آب‌های زیرزمینی ادامه خواهد یافت، کیفیت منابع کاهش‌یافته و فرونشست زمین در بسیاری از دشت‌ها تشدید می‌شود. سرمایه‌گذاری‌های انجام شده در بخش بهره‌وری نیز کارآمد نخواهد بود، چون بدون کنترل برداشت، مدیریت مصرف نیز بی‌اثر خواهد شد؛ لذا  لازم است سرعت اجرای طرح حداقل ۳ تا ۴ برابر افزایش یابد تا در بازه‌ای کمتر از یک دهه بتوان همه چاه‌های کشاورزی را مجهز کرد. والا با ادامه روند فعلی، طرح ملی نصب کنتورهای هوشمند بر چاه‌های مجاز کشاورزی در ایران، حدود 31 سال دیگر زمان خواهد برد.